ایران کشوری «نیمه روستائی» است و لذا نیمی از سکونت گاه های آن بر بنیاد معماری بومی و سنتی و به مفهومی گویاتر، معماری روستائی است. کلیه عناصر این معماری ریشه در نیازهای معنوی و مادی روستائیان دارد. تار و پود این معماری و از جمله مسکن، با مسائل مربوط به محیط طبیعی، نوع معیشت و شکل تولید، سیر تکوینی زندگی اجتماعی و قدرت فنی او پیوند خورده و از سوی دیگر، ذوق هنر، معیارهای اجتماعی، بنیادهای خانوادگی و خویشاوندی، سنتها و عقاید، پندارها و باورهای درونی انسان، در هر گوشه از این کره خاکی، بر آن طرح خاصی بخشیده است. چنین است که مسکن و معماری روستائی به منزله طرز بیان قابل لمس و رؤیتی از ارزشهای متغیر مادی و نیز از استعارات و مفاهیم بنیادی معنوی و بالاخره از شیوه زندگی انسان است. این معماری در راستای پاسخ گویی به همین نیازها و با آگاهی کامل به آنها، توسط خود روستائیان طراحی، ترکیب و اجرا می شود. و در دانشگاههای ایران قبل از انقلاب اسلامی، در برنامه دانشکده معماری، به تبع برنامه های اقتباس شده از دانشگاه های خارج از ایران، معماری سنتی و بومی، با معماری روستائی، جایگاهی در خور نداشت.
انقلاب اسلامی ایران با هدف توجه به اقشار ستم مضاعف دیده مردم ایران، به ویژه روستائیان، شکل گرفت و به یاری همین اقشار نیز همت گماشت. لازمه تحقق اهداف چنین انقلابی، تجدیدنظر در همه ساختارها و نهادهای جامعه ایرانی در راستای پاسخ گوئی منطقی و اصولی به نیازهای این اقشار، از جمله تجدیدنظر در ساختار آموزشی و در بطن آن توجه به معماری روستائی، با هدف شناخت، بهسازی، افزایش کاربری، ... آن بود. به همین دلیل در برنامه آموزشی رشته معماری نیز آشنائی با معماری روستائی ایران مورد توجه ویژه قرار گرفت و دو درس با عناوین زیر پیش بینی و تعریف شد:
ا- معماری روستائی ۱» با هدف شناخت وضع موجود، تجزیه و تحلیل معماری بومی و سنتی روستائی و در نهایت ارائه نتایج در قالب یک تک نگاری (مونوگرافی توصیفی و تحلیلی؛
۲- «معماری روستائی ۲»، با هدف تمرین طراحی یک واحد سکونتی روستائی بر اساس یافته های درس معماری روستائی ۱ که بیشتر جنبه ترکیبی و طراحی دارد.
از سالها پیش، در دانشکده معماری دانشگاه شهید بهشتی، درس معماری روستائی ۱» در دو مرحله متواتر انجام می شود:
الف - مرحله اول برگزاری حدود هفت جلسه سمینار در شروع نیمسال تحصیلی درباره موضوع درس و توضیح برنامه و اهداف آن و ارائه نمونه هایی از معماری بومی و سنتی نواحی
مختلف روستائی نشین ایران و بحث و گفتگو درباره رابطه این معماری با عوامل محیطی، تولیدی، انسانی، فرهنگی و غیره است.
ب- مرحله دوم تعیین یک ناحیه روستائی نشین برای پژوهش های میدانی و اعلام آن به دانشجویان، معرفی منابع مکتوب درباره آن ناحیه به دانشجویان و بالاخره حضور همه دانشجویان همراه با اساتید، در قالب گروه های پژوهشی ۳ تا ۵ نفره در همان ناحية روستائی نشین از پیش تعیین شده است. این گروهها در محل به جمع آوری اطلاعات مختلف و همچنین تهیه کروکی و رولوه از نمونه هایی از خانه ها و همچنین بافت کلی روستا و بناهای عمومی اقدام می کنند.
حاصل این پژوهشهای میدانی، که در برگیرندۀ جنبه های گوناگون معماری روستائی است، زیر نظر استاد راهنما به شکل یک «تک نگاری» تدوین و به عنوان کار نهائی ارائه می شود.
دفتر حاضر، در واقع، ضمن در برداشتن مباحثی که طی دو دهه (۷۶-۱۳۵۶)، به عنوان مقدمه، در چارچوب سمینارهای درس «معماری روستائی ۱» در دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی توسط مؤلف ارائه و بر روی نوار ضبط شده اند، به نوعی تاریخچه بنیان گذاری این درسها و روند حرکت آن تاکنون نیز می باشد.
مباحث عمده این دفتر به شرح زیر است: 1- ضرورت طرح موضوع معماری روستائی در دانشکده معماری و تعیین حدود و ثغور آن.
۲- معرفی مصادیق و تجزیه و تحلیل نمونه هایی از معماری روستائی ایران و ارائه روشی برای طبقه بندی موضوعات مربوطه.
این مجموعه با تشویق و همکاری آقای مهندس علی معماریان، که از سال ۱۳۷۳ همکاری خود را در زمینه درس معماری روستائی با من شروع کردند، شکل گرفت. مطالب نوارهائی که طی سمینارها ضبط شده بود، به روی کاغذ آمد و مبنای سازواره این دفتر شد. پس از تنظیم و طبقه بندی مطالب، نواقص آن تا حد ممکن برطرف گردید و منابع و مآخذ لازم به آن افزوده شد تا به شکل حاضر در آمد. امید است برای همکارانی که کار تدریس روستا را عهده دار هستند و هم چنین برای دانشجویان رشته معماری مفید واقع شود.
لازم به ذکر است که پژوهش در معماری روستا روش ویژه خود را می طلبد و شیوه های متداول پژوهش کارایی متناسب و مطلوب برای این گونه تحقیقات را ندارند. در دفتر حاضر مبحث روش تحقیق در معماری روستائی به رغم اهمیت آن به عنوان بخش مستقل مطرح نشده است و نیاز به تلاش جداگانه ای دارد.
