کتاب رسانه‌ های اجتماعی و پاسخگویی سیاسی

ظهور اینترنت و گسترش استفاده از آن تحولات گسترده‌‌ای در ابعاد مختلف حیات بشر ایجاد کرد و انسان را وارد دوره جدیدی از حیات اجتماعی خود نمود که از آن با عنوان «عصر اطلاعات و ارتباطات» یاد می‌‌شود. تا مدت‌‌ها ارتباطات اینترنتی مبتنی بر نسخۀ نخستِ وب بودند. در این نسخه، ارتباط ماهیتی یک سویه و یک جانبه داشت. اما با ظهور نسخۀ دوم وب، تغییراتی بنیادین در ارتباطات اینترنتی ایجاد شد. نسخه دوم وب که مبتنی بر شبکه‌‌های اجتماعی بود آنچنان تحولات اساسی‌‌ای ایجاد کرد که خود زمینه‌‌ساز ظهور دوره جدیدی با عنوان «عصر شبکه‌‌های اجتماعی» گردید. در این نسخه از وب، ارتباطات دیگر حالت یک سویه و یک جانبه ندارند بلکه دارای ماهیتی تعاملی هستند.

عرصۀ سیاست هم از تحولات عصر شبکه‌‌های اجتماعی مصون نبوده و از این تحولات تاثیر پذیرفته است. کتاب حاضر تلاشی برای بررسی تاثیر ظهور و گسترش شبکه‌‌های اجتماعی جدید بر یک جنبه از حیات سیاسی، یعنی پاسخگویی سیاسی، بوده است. به طور کلی، همان‌‌گونه که نویسنده در کتاب اشاره می‌‌کند، دو دیدگاه در خصوص تاثیر شبکه‌‌ها و رسانه‌‌های اجتماعی جدید بر حوزۀ سیاست وجود دارد. دیدگاه نخست بر این اعتقاد است که شبکه‌‌های اجتماعی تاثیراتی اساسی و بنیادین بر حوزه سیاست خواهند گذاشت و از جمله منجر به «برابر سازی» خواهند شد، به این معنا که همه شهروندان به شکل برابر از امکان و فرصت مشارکت در سیاست و تاثیرگذاری بر سیاست از طریق شبکه‌‌های اجتماعی جدید برخوردار خواهند گردید. در مقابل، دیدگاه دوم بر این باور است که تاثیر شبکه‌‌های اجتماعی بر حوزۀ سیاست چندان اساسی و بنیادین نخواهد بود. مطابق این دیدگاه که معتقد به «عادی شدن» است، شبکه‌‌های اجتماعی قادر به تغییر اساسی حوزه سیاست نیستند و تاثیرات این شبکه‌‌ها بر سیاست پس از مدتی عادی خواهد شد و سیاست به روال عادی خود بازخواهد گشت.

 نویسنده کتاب، که استاد دانشکده علوم اجتماعی و سیاسی دانشگاه میلان است و تحقیقات و پژوهش‌‌های متعددی در حوزه تاثیرات رسانه‌‌های اجتماعی انجام داده است، تلاش می‌‌کند با تمرکز بر کشور ایتالیا، به عنوان کشوری که در یک دهۀ اخیر شبکه‌‌های اجتماعی در آن به شکل گسترده مورد استفاده قرار گرفته و تغییرات اساسی در زندگی اجتماعی مردم ایجاد کرده‌‌اند، به ارزیابی دو دیدگاه فوق در خصوص موضوع پاسخگویی سیاسی بپردازد. در واقع کتاب حاضر تلاش می‌‌کند از دو دیدگاه مذکور فراتر رفته و «فهمی پیچیده‌‌تر و کامل‌‌تر از فرآیند تغییری که توسط شبکه‌‌های اجتماعی ارائه شده است، ارائه دهد». فرض اساسی نویسندۀ کتاب این است که با توجه به گستردگی استفاده از شبکه‌‌های اجتماعی در کشورهای مختلف می‌‌توان از این شبکه‌‌ها به عنوان ابزاری برای تحلیل حوزه سیاست استفاده نمود. نویسنده حتی پا را از این فراتر گذاشته و بر این باور است که با تحلیل مطالب منتشر شده توسط کاربران شبکه‌‌های اجتماعی و از جمله سیاست‌‌مداران می‌‌توان دست به پیش‌‌بینی در حوزه سیاست زد. در این راستا کتاب حاضر می‌‌کوشد با تحلیل مطالب منتشر شده توسط کاربران در شبکه‌‌های اجتماعی، موضوعات مهمی در حوزۀ سیاست نظیر تشکیل حکومت، نارضایتی‌‌های درون‌حزبی، انشعابات حزبی، اعتماد به نهادهای سیاسی و تکثر رسانه‌‌ای را مورد بررسی قرار دهد.

 چارچوب نظری‌‌ای که نویسنده برای تحلیل خود برگزیده است چارچوب «کارفرما-کاگزار» است. مطابق این چارچوب سیاست‌‌مداران همانند کارگزارانی هستند که از مجموعه‌‌ای از کارفرمایان تبعیت می‌‌کنند. بر این اساس، تا قبل از ظهور رسانه‌‌های اجتماعی جدید کارفرمایان سنتی، نظیر احزاب سیاسی، رهبران جناح‌‌های حزبی، رای‌‌دهندگان، گروه‌‌های فشار، رفتار بازیگران سیاسی و سیاست‌‌مداران را شکل می‌‌دادند و سیاست‌‌مداران در مقابل این کارفرمان احساس پاسخگویی می‌‌کردند. اما پرسش مهمی که نویسنده در قالب این چارچوب به دنبال پاسخگویی به آن است این پرسش می‌‌باشد که آیا در شرایط حاضر شبکه‌‌های اجتماعی از ظرفیت و توانایی تبدیل شدن به یک کارفرمای جدید و رقیب برخوردار هستند یا خیر، و آیا توانایی تاثیرگذاری شبکه‌‌های اجتماعی به حدی هست که سیاست‌‌مداران در مقابل کاربران این شبکه احساس پاسخگویی سیاسی نمایند. به اعتقاد نویسنده، شبکه‌‌های اجتماعی با توجه به ویژگی‌‌هایی که دارند می‌‌توانند سطح شفافیت و پاسخگویی سیاسی را افزایش دهند. با این حال، بررسی نقش شبکه‌‌های اجتماعی در حوزه‌‌های مختلفی که در این کتاب مورد استفاده قرار گرفته است این موضوع را آشکار می‌‌سازد که شبکه‌‌های اجتماعی هنوز از ظرفیت این‌‌که تبدیل به یک کارفرمای رقیب در کنار کارفرمایان سنتی گردند برخوردار نیستند. در واقع هر چند در شرایط فعلی شبکه‌‌های اجتماعی نمی‌‌توانند نقش یک کارفرمای رقیب جدید را در رابطه با سیاست‌‌مداران ایفا نمایند، اما این شبکه‌‌ها ابزارهای قدرتمندی هستند که کارفرمایان سنتی به شکل گسترده از آن استفاده می‌‌کنند و در نتیجه این امر ماهیت ارتباط میان کارگزاران و کارفرمایان به شکلی بنیادین و اساسی دچار تغییر و تحول شده است.