برخی را عقیده بر این است که علم همان روش است. در هر حال می توان به خوبی پذیرفت که هیچ علمی فاقد روش نیست و دست آوردهای هر تحقیق علمی به همان نسبت حایز ارزش اند که با روشهایی درست اخذ شده باشند. از جانب دیگر، می توان پذیرفت که هدف غایی مدرسه در تمامی سطوح آن تنها انتقال دانسته ها نیست، بلکه آموزش شیوه های کار در آموزش است. از این رو، کسی که بعد از سالیانی چند فارغ التحصیل می شود، در واقع شیوه ها و روشها و راههای آموختن را آموخته است و باید از این پس، خود راه بی پایان دانش را بپیماید و بر دانسته های بشر بیفزاید.
از دیدگاهی دیگر و با قبول همین اندیشه، دکارت در اثر معروفش گفتار در روش همه انسانها را صاحب استعداد می داند. به نظر او، هر کس دارای توانایی خاصی است که با آن به دنیا آمده است و تفاوت انسانها در شیوه ها با روشهای شکوفا سازی این استعداد بالقوه است. بنابراین در تهیه اثری که در چنین قلمروی تهیه می شد، راهی طولانی طی شد. از جانبی، به عنوان دانشجو در چهار مقطع تحصیلی درس روش را آموختم: در آغاز تحصیل در دوره های لیسانس و فوق لیسانس در ایران راهگشایی مطلوب فراهم آمد، پس از آن در سوربن، راه دانشگاه را بار دیگر از آغاز طی کردم، بدین معنی که اخذ لیسانس جامعه شناسی و سپس دکترای دولتی آن رشته را مطمح نظر قرار دادم و در هر دوره درس روش اهمیتی ویژه داشت. طی تمامی این دوره ها خود مدخلی برای ورود به چهار دنیای تازه بود: آغاز به کار تحقیق در قلمرو مسائل گوناگون در بطن جامعه ایران (ازجمله اشتغال زنان، کودکان و نوجوانان، ایرانیان بازگشته از عراق، اثرات وسایل ارتباط جمعی، جرم، مهاجرت، تکدی و...) یکی از این میدانها بود که آموخته ها در عمل به آزمون در می آمد. زمینه دوم، آموزش روش در سطوح گوناگون آن از لیسانس تا دکترا بود که در قریب به بیست سال صورت گرفت، سومین زمینه، مطالعه شیوه های جدیدی بود که بعد از سالهای آموزش آکادمیک اینجانب فراهم آمده بودند، و سرانجام چهارمین قلمرو، کار در سمینارها و جلسات مختلف بحث و گفتگویی بود که در خلال تمامی این سالها در ایران و جهان برگزار می شدند و توان تبادل اندیشه و عمل را فراهم می آوردند. از آثار بسیار در تهیه این اثر سود برده شد اما در این میان از کتاب ناچمياسها با نام روشهای تحقیق در علوم اجتماعی بیشترین استفاده به عمل آمد. .
سرانجام اثری در دو جلد پدید آمد که نخستین جلد آن برای دانشجویان کارشناسی و دومین جلد برای دوره های کارشناسی ارشد و دکترا تهیه شده است. هدفهای اساسی در تهیه جلد نخست بدین شرح اند:
. آشنا کردن دانشجویان در سطح کارشناسی با انواع روشها. بنابراین، کوشیدم مباحث حتی الامکان طولانی نشوند و همه انواع روش مطرح شوند تا چنان نباشد که دانشجویانی فارغ التحصیل شوند و نام یکی از رشته های علوم اجتماعی زیبنده برگ ليسانس آنان باشد، اما زمانی که سخن از تکنگاری، مطالعه موردی، پانل و ... می شود بگویند اصلا چنین چیزی به گوش آنان نخورده است.
. استقلال نسبی: هرچند در اثر به دنبال یکدیگر و در جهت تکمیل دانسته ها تهیه می شوند، می بایست هر یک در حد خود مستقل باشد. بنابراین، کوشیدم تا فهم هیچ مطلبی در اثر اول نیاز به اثر دوم نداشته باشد. فرض بر این بود که دانشجویان در حد کارشناسی به تحصیل خود پایان خواهند داد.
. ساده بودن کار: بنابراین کوشیدم تا زبان اثر تا آنجا که ممکن بود روشن و ساده شود و محتوی نیز با مثال با مثالهای مختلف توضیح عملی و واقعی یابد.
.چهارم، آشنا ساختن دانشجو با آثار دیگری بود که در زمینه هر مطلب به زبانهای فارسی و لاتین تهیه شده بودند، بنابراین در پایان هر فصل فهرستی از کتابها و مقالات استفاده شده در تدوین همان فصل را ارائه داده ام.
- بالاخره پنجم، آموزش زبان تحقيق اجتماعی بود. در اجرای این منظور در پایان هر فصل مفاهیم اساسی آن را به زبانهای فارسی و انگلیسی آورده ام.
کتاب درسی است، بنابراین، ناچار هر فصل با مقدمه ای آغاز می شود و در پایان نیز نتیجه ای در بر دارد که در آن خلاصه اهم مباحث آورده می شود.
. جلد دوم نیز اهداف خاص خود را دارد، به خلاف کتاب نخست، در اینجا هدف پیگیری در اعماق است . از این رو مباحث کمتری مطرح می شود، ولیک هر یک با تفصیل بیشتر، کتاب دوم از دو بخش متمایز تشکیل می شود: بخش نخست به مباحث نظری اختصاص دارد، در آن اصولی که در بخش نظری جلد اول به طور گذرا مطرح شده است، با دقت بیشتری عنوان می شود، در بخش دوم فنون اساسی تحقیق هر یک باز با تفصیل بیشتر مطرح می شود. .
هر دو کتاب با مباحثی نسبتا وسیع ارائه می شوند، لیک هنوز مباحث بسیاری وجود دارد که جا دارد در چاپهای بعد بدان افزوده شوند، کوششی که همواره خواهیم داشت و نقصانی که هیچگاه از بین نخواهد رفت.
انریکه بدینسان فراهم آمد، حاصل تلاش و همکاری بسیاری از پویندگان راه دانش است.
