کتاب خشت و خیال

 یکی از موضوعات بسیار مهمی که در این کتاب مورد توجه قرار گرفته بازدید میدانی از حجم زیادی از بناهای ساخته شده در عصر معماری ایرانی اسلامی است. به عبارت دیگر این کتاب برآمده از بررسی مهمترین بناها و آثار موجود دوره اسلامی است. آثاری که در شهرها، روستاها و ... واقع شده و نویسندگان با بازدید از این آثار تلاش کردند پیوندی بین اندیشه و عمل برقرار کنند.

«خشت و خیال» به زبانی روان و نثری ساده نوشته شده است. این موضوع سبب شده است که مخاطب عام نیز بتواند بخش زیادی از این اثر را فهمیده و به خوبی با آن ارتباط برقرار کند. به عبارت دیگر، اگرچه نویسندگان این کتاب مصور، از معماران برجسته کشورمان هستند و به سبب موضوع تخصصی آن، انتظار می‌رود که کتاب دارای عبارت‌های تخصصی مرتبط با رشته معماری باشد اما نویسندگان تلاش کرده‌اند در عین پرداخت به مباحث فنی این موضوع، نثر ساده و روان مورد غفلت قرار نگیرد.این کتاب از یک مقدمه به نام «لطیفه نهانی» و 9 گفتار اصلی تشکیل شده است. «حریم و خلوت»، گفتار اول این کتاب به یکی از مهمترین موضوعات در طراحی بناها در معماری ایرانی اسلامی یعنی درون‌گرایی می‌پردازد. گفتار دوم آن با عنوان «نظم بلورین» به موضوع به‌کارگیری اشکال هندسی در بناها پرداخته و این هندسه را در ترکیب‌بندی بناهای موجود بررسی می‌کند. «گوهری در درون» نیز به هندسه سقف‌ در این بناهای معماری پرداخته و فضای داخلی بناهای سنتی را مورد بررسی قرار می‌دهد.

گفتار چهارم خشت و خیال، «تار و پود پنهان» است. این گفتار نیز نگاهی به هندسه بناهای معماری دارد اما این هندسه را از زوایای باطنی به ویژه در ترکیب‌بندی حجم‌ها و نماها بررسی کرده است. در گفتار پنجم با عنوان «خاک و کیمیا» به کاربرد مواد و مصالح در این بناهای معماری پرداخته می‌شود؛ آجر، گچ، چوب، سنگ و ... مصالحی بی‌جان‌اند اما وقتی در کنار هم قرار می‌گیرند به معجزه کیمیایی دست معمار، فضاهایی زنده خلق می‌شود. گفتار ششم «نقش عجب» نام دارد و در گفتار هفتم با عنوان «صدای سخن عشق» به رنگ‌های به‌کاررفته در بناهای معماری اشاره می‌شود. چیزی که معماری ایرانی اسلامی را از معماری مدرن تمییز می‌دهد.

«کلک خیال‌انگیز» گفتار هشتم این کتاب است و به موضوعی می‌پردازد که بیش از هر چیز دیگری در معماری ایرانی اسلامی اهمیت دارد؛ خط و کلام مقدس بخش مهمی از بناهای سنتی ایرانی اسلامی را تشکیل داده و عنصر تفکیک‌ناپذیر این سبک معماری است. در گفتار پایانی با نام «در گلستان خیال» نگاهی به طراحی فضای باز در بناهای سنتی ایرانی اسلامی شده است. حیاط، باغ و .... از مهمترین بخش‌هایی‌اند که در این گفتار مورد بررسی قرار می‌گیرند.