کتاب ذات گرایی جدید و حدود تاثیر دین بر علوم

کتاب « ذات‌گرایی جدید و حدود تأثیر دین بر علوم، با تأکید بر دیدگاه مرحوم  مصباح یزدی» به دنبال معرفی جریان «ذا‌ت‌گرایی جدید»، تبیین توافق آن با رویکردهای مصباح یزدی در باب علم دینی، و تعیین حدود تأثیر دین بر علوم است.

ذات‌گرایی جدید

ذات‌گرایی نه به معنای ماهیت‌گرایی بلکه به معنای وجودگرایی است. ارسطو آنجا که پرسش از چیستی «وجود» را با پرسش از چیستی «جوهر» یکی می‌گیرد معلوم می‌سازد که موجود واقعی را «جوهر» می‌داند. او آنگاه که از اشیاء سخن می‌گوید «شئ منفرد» را چیزی جز «جوهر آن شئ» و جوهر آن شئ را چیزی جز «ذات آن شئ» نمی‌داند. ارسطو ذات شئ را معادل با جوهر شئ، و جوهر شئ را معادل با وجود شئ می‌داند. او آنگاه که در منطق خود از «جوهر»، یعنی «ذات»، سخن می‎گوید «جوهر» را به جوهر نخستین، یعنی افراد، و به جوهری ثانوی، یعنی انواع و اجناس، تقسیم می‎کند. ارسطو در مابعدالطبیعه خود نیز «جوهر» را یا به معنای همان افراد موجود و یا به معنای چیستی و ماهیت آن افراد می‎داند او «ذات» و «جوهر» را به دو معنا بکار برده است، به معنای «ماهیت» و به معنای « وجود واقعی» یک چیز. در عرصه فلسفه اسلامی نیز، «ذات» به دو معنا بکار رفته است: به معنای «مایقال فی جواب ماهو» و به معنای «ما به الشیء هوهو». در نزد صدرالدین شیرازی به وضوح ایندو معنا از هم تفکیک شده‎اند و صدرا «ذات» به معنای «مایقال فی جواب ماهو» را به معنای «ماهیت» و «چیستی» یک شیء، و «ذات» به معنای «ما به الشیء هوهو» را به معنای «وجود» و «واقعیت» یک شیء به کار برده است. بنابراین، اکنون، «ذات» در دو جا و به دو معنای مغایر با هم بکار می‎رود: در تعریف و منطق،«ذات» به معنای «ماهیت»، به معنای «مایقال فی جواب ماهو»، است؛ در مابعدالطبیعه، «ذات» به معنای «وجود»، و «واقعیت»، به معنای «ما به الشیء هوهو» است.

«ذات‎گرایی» دیدگاهی است که به عرصه مابعدالطبیعه تعلّق دارد، و بنابراین به دنبال «ذات» به معنای «وجود» و «واقعیت» و «ذات باوری» به معنای «واقعیت باوری» است. ذات‌گرایی بر این دیدگاه است که اشیاء دارای ذات و خواص ذاتی(اعراض ذاتیه) واقعی‌اند و به دنبال کشف و فهم آن‌ها است.

تاریخ تفکر فلسفی و فلسفه علمی سه جریان مابعدالطبیعی را پشت سر گذاشته است: ذات‌گرایی قدیم، ضدّذات‌گرایی، و ذات‌گرایی جدید. علاوه بر دو جریان مابعدالطبیعی و پیشین ذات‌گرایی قدیم و ضدّذات‌گرایی، جریان مابعدالطبیعی چهل ساله اخیری وجود دارد که، با اینکه به جریان «ذات‌گرایی جدید» مشهور است، عمدتاً در بخش اعظم جهان غرب، جهان اسلام، جهان عرب، و ایران، ناشناخته است.

ذات‌گرایی قدیم مابعدالطبیعه‌ای است که در یونان باستان و از سوی ارسطو (۳۸۴-۳۲۲ قبل از میلاد) مطرح شده و در میان ارسطوئیان تا قرون وسطی و در میان فیلسوفان مسلمان تا حال حاضر استمرار یافته است. «ذات‏گرایی» زیربنای تفکر ارسطو، ارسطوئیان و فیلسوفان مسلمان در همه عرصه‌ها است.