کتاب غذا یار درمان سرطان

فهرست مطالب این راهنما

۱. بیوشیمی و پاتوفیزیولوژی سرطان و اثر واربورگ

۲. کاشکسی سرطانی (Cancer Cachexia) و از دست رفتن توده عضلانی

۳. پروتکل‌های تغذیه‌ای بر اساس مراحل سه‌گانه درمان

۴. مدیریت تغذیه‌ای عوارض جانبی شیمی‌درمانی و رادیوتراپی

۵. تقویت سیستم ایمنی و چالش آنتی‌اکسیدان‌ها

۶. تغذیه لوله‌ای (انترال) و وریدی (پارنترال)

۱. بیوشیمی و پاتوفیزیولوژی سرطان و اثر واربورگ

تغییرات بیوشیمیایی ناشی از بدخیمی‌ها، سوخت‌وساز طبیعی سلولی را به شدت تحت تأثیر قرار می‌دهند. در سلول‌های نرمال، تولید انرژی عمدتاً از طریق فسفوریلاسیون اکسیداتیو در میتوکندری انجام می‌شود. اما در سلول‌های سرطانی، حتی در حضور اکسیژن کافی، پدیده‌ای به نام اثر واربورگ (Warburg Effect) رخ می‌دهد که در آن سلول‌ها برای تأمین انرژی به مسیر گلیکولیز هوازی متوسل می‌شوند.

این تغییر مسیر متابولیکی منجر به مصرف بیش از حد گلوکز و تولید مقادیر زیادی لاکتات می‌شود. بدن برای جبران این فرآیند ناکارآمد، از مسیرهای گلوکونئوژنز در کبد استفاده می‌کند که مصرف بالای انرژی و اسیدهای آمینه را به همراه دارد. به همین دلیل، تغذیه در سرطان فراتر از یک رژیم غذایی ساده بوده و باید به عنوان یک مداخله بیوشیمیایی برای تعدیل این مسیرهای مخرب دیده شود.

۲. کاشکسی سرطانی (Cancer Cachexia) و از دست رفتن توده عضلانی

یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های بالینی در انکولوژی، پیشگیری و مدیریت کاشکسی سرطانی (Cachexia) است. کاشکسی یک سندرم چند فاکتوری است که با از دست رفتن مداوم توده عضلانی اسکلتی (همراه یا بدون از دست رفتن توده چربی) مشخص می‌شود و با تغذیه درمانی سنتی به راحتی قابل بازگشت نیست.

سایتوکاین‌های پیش‌التهابی مانند TNF-alpha، IL-6 و IL-1 beta که توسط تومور و سیستم ایمنی میزبان ترشح می‌شوند، فرآیند پروتئولیز (تجزیه پروتئین‌ها) را در عضلات فعال می‌کنند. این وضعیت منجر به کاهش توان عملکردی بیمار، افزایش مسمومیت ناشی از شیمی‌درمانی و در نهایت کاهش طول عمر بیمار می‌گردد.

معیارهای تشخیصی پیشرفت کاشکسی:

کاهش وزن بیش از ۵٪ طی ۶ ماه گذشته (در صورتی که بیمار رژیم لاغری نداشته باشد).

شاخص توده بدنی (BMI) کمتر از ۲۰ همراه با کاهش وزن بیشتر از ۲٪.

سارکوپنی (کاهش توده عضلانی اسکلتی) همراه با کاهش وزن بیشتر از ۲٪.

۳. پروتکل‌های تغذیه‌ای بر اساس مراحل سه‌گانه درمان در تغذیه در سرطان

برای پیاده‌سازی یک برنامه رژیم درمانی سرطان کارآمد، مداخلات باید بر اساس فاز درمان بیمار تقسیم‌بندی شوند:

مرحله بالینی بیمار اهداف بیولوژیکی و تغذیه‌ای مداخلات غذایی پیشنهادی

پیش از شروع درمان (Pre-treatment) کاهش التهاب سیستمیک، بهینه‌سازی ذخایر گلیکوژن و پروتئین عضلانی. رژیم پرپروتئین (1.2 تا 1.5 گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن)، استفاده از اسیدهای چرب امگا-۳ برای کاهش التهاب.

حین درمان فعال (شیمی‌درمانی/رادیوتراپی) کنترل عوارض جانبی، ممانعت از دهیدراتاسیون (کم‌آبی)، حفظ وزن ثابت. غذاهای پرکالری و کم‌حجم، مایعات الکترولیتی بین وعده‌ها، فرمولاسیون‌های تغذیه تکمیلی (ONS).

دوره نقاهت و بقا (Survivorship) بازسازی بافت‌های آسیب‌دیده، تقویت سیستم ایمنی و بازگشت به ترکیب بدنی سالم. رژیم غذایی مدیترانه‌ای اصلاح‌شده، غنی از فیبرهای محلول، چربی‌های تک‌غیراشباع و منابع پروتئین با ارزش بیولوژیکی بالا (LBM).

۴. مدیریت تغذیه‌ای عوارض جانبی شیمی‌درمانی و رادیوتراپی در تغذیه در سرطان

پروتکل‌های درمانی انکولوژی مکرراً باعث ایجاد عوارض جانبی گوارشی می‌شوند که دریافت مواد مغذی را مختل می‌کند. در ادامه، راهکارهای بالینی تاییدشده برای مقابله با این عوارض آورده شده است:

الف) بی‌اشتهایی و سیری زودرس

تومورها با ترشح هورمون‌های سرکوب‌کننده اشتها مانند لپتین، تعادل هیپوتالاموس را به هم می‌زنند. برای حل این مشکل:

تعداد وعده‌های غذایی را به ۶ تا ۸ وعده بسیار کوچک و متراکم از نظر کالری و پروتئین افزایش دهید.

از مصرف آب و سایر مایعات در حین خوردن غذا خودداری کنید تا حجم معده اشغال نشود (مایعات را حداقل ۳۰ دقیقه قبل یا بعد از وعده اصلی مصرف کنید).

ب) موکوزیت دهانی (التهاب و زخم‌های دهان)

رادیوتراپی ناحیه سر و گردن و برخی داروهای شیمی‌درمانی باعث تخریب سلول‌های اپیتلیال دهان می‌شوند.

غذاها را به صورت پوره، نرم و هم‌دمای اتاق یا خنک مصرف کنید.

از مصرف مرکبات، غذاهای تند، اسیدی، خشک و شور که باعث تحریک و سوزش مخاط می‌شوند کاملاً پرهیز کنید.

ج) دیسگوزی (تغییر حس چشایی)

بیماران تحت درمان اغلب از طعم فلزی یا تلخ در دهان خود شکایت دارند.

از ظروف و قاشق و چنگال‌های پلاستیکی یا شیشه‌ای به جای فلزی استفاده کنید.

استفاده از چاشنی‌های ملایم مانند آبلیمو (در صورت عدم وجود موکوزیت) یا گیاهان معطر برای خنثی کردن طعم ناخوشایند توصیه می‌شود.