در سال های اخیر ترجمه و بعضا تألیف کتابهای مدیریت در کشور ما رونق یافته است و این می تواند بیانگر حرکت مدیریت به سوی علمی شدن در این دیار باشد. کتابهای مربوط به نظریه ها یا تئوری های سازمان و مدیریت از جمله کتابهای مورد توجه بوده اند. در این سال ها حداقل چهار کتاب معروف در این زمینه ترجمه شده اند. کتابهای ترجمه شده ویژگی هایی ارزشمند و مباحث نویی را در بر دارند. اما ویژگی مشترک آنها این بود که نظریه ها را از زبان عرضه کنندگان آن تئوری ها مطرح نمی کنند، آن نظریه ها را در پیوند با موضوعاتی خاص (مثلا فناوری و ساختار) و به ویژه از دیدگاه نویسندگانی که نظریه ها را بنا به سلیقه با ترکیب هایی ناهمگن در کنار هم قرار داده اند، مطرح می سازند. این شیوه طرح تئوری ها می تواند مفید باشد، اما در عین حال بعید نیست خواننده را دچار پیش داوری و به مدرس نحوه خاصی از تدریس را تحمیل کند.
منظور از تدوین این کتاب - که بیش از نیمی از آن بر کتابهای مختلف چند استاد طراز اول تئوریهای مدیریت به نامهای پیو، هیکسن و هاینینگز مبتنی است اقتباس شده - عرضه مستقیم نظریه ها به خوانندگان است. استادان ارجمند نیز می توانند طبق سلیقه خود در هر ترم تعدادی از آن تئوری ها را تدریس یا مطالعه آنها را در کنار یک کتاب اصلی به دانشجویان خود توصیه کنند. هر چند که قدرت درک و توانایی تجزیه و تحلیل دانشجویان کارشناسی ارشد و دکترا - یعنی مخاطبان اصلی این کتاب - در حدی است که به راحتی می توانند از کتاب های اصلی دربردارنده این نظریه ها استفاده کنند،
اینطور به نظر رسید که عرضه تئوری ها بطور خلاصه می تواند به دانشجویانی که علاوه بر مطالعه یک کتاب درسی اصلی تئوری ها باید، علی رغم ضيق وقت، با عین چند نظریه دیگر آشنا شوند کمک کند.
این کتاب جزو جدایی ناپذیر درس سیاست ها و مدیریت استراتژیک بازرگانی به شمار می آید. صرف نظر از کاربردهایی که برای این کتاب برشمرده شد از تعدادی از نظریه های مطروحه، برای تدریس به مدیران ارشد در سمینارهای یک و چند روزه نیز می توان استفاده کرد. جامعه شناسی وجه غالب نظریه های مطروحه در این کتاب است و به همین جهت می تواند برای تدریس جامعه شناسی سازمان استفاده شود.
کتاب فقط شامل چند نظریه نیست، در ابتدا دارای مقدمه ای است که با استفاده از آن می توان به چارچوبی برای دسته بندی تئوری ها دست یافت. مقدمه از کتاب اسکات (1993 ,Scott) - که به عنوان محققی با سابقه و صاحب نام در زمینه سازمان و مدیریت از ژرف نگری خاصی برخوردار است - برگرفته شده است که سازمان را با نگرش از سه دیدگاه عقلایی - قانونی، طبیعی، و نظام مند یا نظام گرا تعریف می کند. در این مقدمه محور یا ویژگیهایی برای هر یک از نگرش ها مشخص شده است و سپس آن ویژگی ها برای تقسیم بندی تعدادی از نظریه ها بکار رفته اند. می توان نظریه هایی مانند بوروکراسی و سازماندهی فایول را از جمله دیدگاههای عقلایی - قانونی، تئوری هایی با مفاهیم اظهار شده از سوی چستر بارنارد را در زمره دیدگاه های طبیعی و نظرگاه های لارنس و لورش و تامپسون را از شمار دیدگاه های نظام گرا و نظام مند محسوب کرد. از چارچوب های دیگری که ضمن دو مبحث انتهایی کتاب از دیدگاه مورگان و فيفر عرضه شده اند نیز می توان برای تقسیم بندی نظریه ها سود جست. اما نکته قابل توجه اینکه برخی تئوری ها را می توان برای تلفيق، و نه تفکیک، دیدگاههای محققان و نظریه پردازان بکار برد. برای مثال هر چند رویکردهایی مانند آن چه بوسیله لارنس و لورش عرضه می شوند هویت و عنوانی ویژه خود دارند در عین حال بیانگر کارایی کاربرد دیدگاه های بنیادین محققان متفاوت در شرایط خاص خود است. نظریه های تامپسون و اتزیونی را نیز می توان از نظریه های تلفیقی به شمار آورد.
مبحث انتهایی کتاب چارچوبی برای نقد نظریه های قبلی به دست می دهد،
اما کلا هدف کتاب محول کردن نقد نظریه ها به استفاده کنندگان از آن است. استفاده کنندگان کتاب با بهره گرفتن از تحقیقات و تجربیات ارزشمند خود بخوبی می توانند این نظریه ها را به نقد بکشند. با این وجود برخی از نظریه های بعدی نیز صریحا یا بطور ضمنی نقد نظریه های قبلی را در خود جای داده اند. برای مثال دارندگان دیدگاه طبیعی نسبت به سازمان دارندگان دیدگاه عقلایی - قانونی به مجموعه های انسانی را با استناد به دلایلی مشخص ساده اندیش تلقی کرده اند و دارندگان رویکرد نظام گرا دارندگان هر دو دیدگاه نسبت به سازمان ها را یکسونگر دانسته اند و بالاخره افرادی مانند سیلورمن با انگشت نهادن بر جنبه هایی اساسی در دیدگاه نظام گرایان نظریه های آنان را برای توضیح نظام های اجتماعی ناکافی دانسته اند. بنابراین از نظریه های مناسب نیز می توان برای انتقاد از نظریه های دیگر، با پی بردن به زوایای پنهان آنها بهره مند شد.
سعی شده است تا نظریه های کهنه و نو مدنظر باشند، اما با توجه به فوریت عرضه کتابی با این محتوی، نظریه هایی که تقریبا از طریق کلیه کتابهای رفتار سازمانی، تحلیل رفتار در سازمانها، اصول مدیریت، یا تجزیه و تحلیل سیستم ها عرضه می شوند در جلد دوم گنجانده خواهد شد.
بالاخره مبحث مربوط به حرکت به سوی پسانوین گرایی متضمن ویژگی های مشترک کلیه نظریه ها است. این مبحث به نگرش ها و بینش هایی که اساس و زیربنای تقریبا کلیدی تئوری های عمدتا اروپایی و آمریکایی است اشاره می کند و نشان میدهد که دیگر آن بنیان ها نمی توانند پایگاه هایی استوار برای نظریه های جدیدی که دگرگونی های بنیان کن سال های اخیر طلب می کنند باشند. این مبحث بیانگر آن است که پس از سالها نظریه پردازی در زمینه سازمان و مدیریت باز زمینه برای نظریه هایی که مبانی نویی داشته و پاسخگوی نیازهای جدید باشند کاملا آماده شده است. امید آنکه این کتاب همراه با دیگر کتابهای مربوط به نظریه های سازمان و مدیریت آشنایی های لازم را به لحاظ شکلی با تدوین چارچوب های نظری و به لحاظ محتوایی با چگونگی بهره گیری از فلسفه برای پدید آوردن دستورالعمل های اجرایی در قالب چارچوب هایی مشخص به وجود آورد. در واقع کسب این توانایی ها زمینه های لازم را برای تدوین نظریه های بومی اتخاذ می کند و می تواند نویدبخش بهره گیری از بحر بی آغاز و بی پایان معارف حیات بخش اسلام برای عرضه تئوری های پایدار و نظریه هایی اصیل باشد.
